Литература

Денес на почетокот на 21. век, археологијата како наука веќе ја има јасно определено својата суштина. Тоа е општествена наука чија цел е проучување на човештвото, односно човекот и неговата култура. Како и другите историски науки (историја, историја на уметноста, етнологија, антропологија …), таа е повеќе насочена и специјализирана да ги постигне овие цели истражувајќи го минатото на човештвото и тоа пред сé преку материјалните остатоци на човековата култура (=археолошки наоди). Во текот на 19. и 20. век, оваа наука била повеќе насочена кон проучување на самите материјални остатоци (методите на нивно откривање, документирање, хронолошко и културно определување) отколку на посочените главни цели. Но, почнувајќи од втората половина на 20. век, во археологијата започнаа да се разработуваат методи за користењето на овие наоди во проучувањето на самиот човек и неговата култура. Со тоа се случи процес на проткајување на целите на археологијата со целите на останатите општествени науки, со што се отвори можност за вистински влез на археологијата како рамноправен член во кругот на овие научни дисциплини. Во рамките на овие концепции започна постепено да се диференцира еден пристап со кој археолозите (најчесто во содејство со други науки), врз основа на проучувањето на материјалните остатоци, влегуваат во анализа на когнитивните сфери на луѓето – припадници на древните култури. Овој термин ги опфаќа: – принципите и концептите на мислење; – мотивите кои стојат зад одредени културни феномени; – психолошкиот профил на човекот од минатите епохи; – разни аспекти од социолошката сфера; – феномените симбол, мит, религија, култ, претстави за светот и за човекот. Овие концепти се определени како специфична поддисциплина на археологијата, именувана како семиотички пристап во археологијата или како когнитивна археологија.
Зошто археологијата го има еминентното право и должност да ги истражува не само изворите (граѓата) на културно-историските процеси од минатото, туку и самите тие процеси?

Затоа што во многу случаи, археолозите зе најмотивираните, најдобрите, најсестраните, а во некои случаи и единствените познавачи на древните култури. Затоа што тие се најдобрите познавачи на материјалните наоди во сите нивни аспекти, па оттука и најповикани и најмотивирани, од сиот овој конгломерат да го извлечат семиотичкиот т.е. значенскиот слој на овие наоди.

ПАЛЕОЛИТ

НЕОЛИТ

ЕНЕОЛИТ

БРОНЗЕНО ВРЕМЕ

ЖЕЛЕЗНО ВРЕМЕ

РАНА АНТИКА

РИМСКО ВРЕМЕ

]]> http://semiotika.arheo.com.mk/?feed=rss2&p=228 0 http://semiotika.arheo.com.mk/?p=25 http://semiotika.arheo.com.mk/?p=25#comments Fri, 01 May 2009 09:47:24 +0000 admin http://semiotika.arheo.com.mk/?p=25

Arhaeosemiotics – насловот на оваа веб-страна е замислен како кованица од зборовите семиотика – (наука за значењето / значењата) и архео – како префикс кој означува древно, архаично, исконско, архетипско и археолошко. Според тоа, овој наслов ја определува оваа веб-страна како место на кое се претстаавуваат научни факти и истражувања поврзани со семиотичките аспекти на древните и  на архаичните култури, но и со исконските т.е. архетипските пластови на поразвиените и современите култури. Зад оваа веб-страна стои група луѓе кои главно живеат и работат во Скопје (Република Македонија). Најголем дел од нив се археолози, историчари на уметноста и етнолози, што целиот проект го насочува повеќе кон сферите на визуелното, ликовното, просторното, предметното и обредното отколку кон вербалното. Тоа значи – повеќе кон сликата, скулптурата, архитектурата, артефактите, ритуалот и телесноста, отколку кон изговорениот или напишаниот збор.

Основните принципи на истражување и други форми на дејствување на оваа група се базираат врз следните концепти т.е. методи:

Семиотички метод
Компаративен метод
Интердисциплинарен метод
Интеркултурален метод

во изработка

Последните неколку децении, на Балканот и пошироко во Југоисточна Европа се во силен подем археолошките ископувања на наоѓалиштата кои припаѓаат на праисториските култури од овој регион. Паралелно со ископувањето и документирањето на овие локалитети се прават и обиди, преку богатите наоди пронајдени во нив да се проникне во сите аспекти од културата на овие дамнешни заедници. Мора да се напомене дека овие наоди доаѓаат до нас без никаков непосреден контекст, односно без било какви автентични текстуални записи или било какви „сеќавања“ кои би ни понудиле егзактни информации во однос на нив. Археолозите успеваат овој хендикеп донекаде да го надополнат, барем на ниво на прагматските аспекти на културата (стопанство, технологија, живеалиште, морфолошки аспекти на уметноста) и тоа преку детаљни набљудувања, хемиски и други анализи и мерења, преку методите на експериметалната археологија и преку компарирањето со други подобро познати култури кои од хронолошки или културолошки аспект се блиски на нив.
Истиве археолошки наоѓалишта нудат исклучително богат материјал кој се однесува и на духовните аспекти на праисториските култури. Тука пред сé ги имаме пред вид разните култни предмети изработени од камен, коска и пред сé од керамика, во кои се содржани тродименизонални (пластични) и дводимензионални (врежани и сликани) представи на некакви зооморфни, антропоморфни, композитни или геометризирани мотиви, чиј контекст јасно говори за нивната симболичка т.е. митско – религиска димензија. Мошне често станува збор за утилитарни предмети или за нивни модели (садови, куќи, печки, маси, орудија …) чиј корпус е дополнет или метаморфизиран во разни други елементи (фигура на човек, животни, растенија, небески тела и тн.).

Пробивот во духовните слоеви на праисториските култури е далеку потежок бидејќи не се совпаѓа со рационалните концепти на мислење на современиот западен човек. Овој јаз археолозите се обидуваат да го премостат преку компарации со други древни култури (пред се античките) за чии духовни сфери денес постојат повеќе сознанија. Но, овие споредби не се покажуваат како особено плодни поради фактот што станува збор за заедници изградени врз поинакви концепти: – градска култура; – патриархат; – монархиско или друг вид државно уредување; – развиени форми на производство и на стоково-паричен економски систем; – развиени форми на политеистички или монотеистички религии. Последниве неколку децении зема замав еден друг, се чини поефектен концепт кој се базира врз компарирањето на овие древни праисториски култури со етнолошката граѓа.
Во конкретниот случај ја имаме предвид пред сé традиционалната духовна култура зачувана кај популациите од територијата на Балканскиот Полуостров и Југоисточна Европа (обредно – магиски активности, митови, преданија, лексика, фразеологија, елементи на ликовната и на визуелната култура). Овие компарации покажуваат дека во конзервативните селски средини од наведените региони, во текот на изминативе милениуми се зачувале исклучително древни т.е. арахаични традиции кои во однос на посочените предисториски покажуваат мошне блиски релации, кои се често пати многу понепосредни отколку античките. Уште поинтересно е што во овие, до денес (или барем до неодамна) живи култури се сé уште зачувани базичните семиотички кодови кои, употребени во толкувањето на енигматичните предисториски традции едноставно и ефектно го „отвараат“ системот и овозможуваат негово читање и разбирање. Овој метод е исто толку корисен и за етнологијата, бидејќи откривајќи ги корените, генезата и историскиот развиток на етнолошките феномени, на доминантниот синхроиски концепт на оваа наука му ја дава неопходната дијахрониска димензија.

Во некои научни средини сé уште доминира ставот дека праисториската култура може да се осознае и разбере само врз база на нејзината материјална култура и истите оние стари археолошки методи што ја проучувале уште во 19. век. Но, современите сознанија и искуства во светот покажуваат дека разбирањето на овие култури е незамисливо без сериозно и компетентно истражување на сферите на религијата, митот, симболите и обредите. Овие феномени не претставуваат некаков си секундарен „куриозитет“ или „украс“ на праисториските општества, туку основна суштина која е вткаена во буквално сите нивни сфери – вклучително и стопанските т.е. производствените, кои современите истражувачи често, ги третираат сосем прогрешно –  единствено како продукти на рационалниот и утилитарниот дух на праисторискиот човек.

ПАЛЕОЛИТ

НЕОЛИТ

ЕНЕОЛИТ

БРОНЗЕНО ВРЕМЕ

ЖЕЛЕЗНО ВРЕМЕ

во изработка

Литература

АРТЕФАКТИ

Преиспитување на генезата на трудот

Денес, во сферата на образованието па и во науката, често се посочува неуверлив и нелогичен концепт според кој се смета дека феноменот „работа“ или „труд“, (појавата на стопанството, орудијата и другите утилитарни елементи на културата) бил предизвикан од нуждата т.е. егзистенцијалните потреби на човекот. Човекот започнал да работи, да произведува храна и разни елементи на материјалната култура за да ги задоволи своите егзистенцијални потреби: пронашол оган за да се згрее, го разработил земјоделието за да се прехрани, ја открил металургијата за да создаде ефикасни орудија и оружја, го конструирал тркалото за да се превезува низ просторот. Но, на оваа концепција директно и противречи една друга, според која „трудот го создал човекот“ т.е. човекот излегол од сферите на анималното и се претворил во свесно суштество токму затоа што започнал да работи. Во овие две концепции кои често се комбинираат, се наоѓа една очевидна противречност: Имено, пра-антропоидите не можеле да станат свесни за своите потреби сé додека не почнале да работат. Но од друга страна, не можеле да почнат да работат сé додека не станале свесни за своите потреби кои би ги реализирале преку таа работа.

Сиот свој ран опус на технички пронајдоци, архаичниот homo faber не можел да го реализира преку концептот на нивното интенционално проектирање: – рационално дефинирање на своите потреби; – барање технички солуции; – пронаоѓање, разработка и производство на проектираните материјални елементи (орудија, справи, апарати) кои би ја задоволиле дадената потреба. Наспроти некои мислења, тој процес не се спроведувал ниту наслепо, по концептот на просто елиминирање на грешките. Во оваа смисла ни се чини многу поверојатен концептот на секундарна технизација на вродените биолошки нагони. Homo sapiens влегол во својата техно-продукциска фаза без развиен рационален апарат. Во својот „софтверски багаж“ носел само сплет од разни нагонски мотивирани биолошки програми кои работеле автономно, т.е. независно од неговата воља. Во првите фази од развојот на своето его, тој бил во можност само малку да го поремети текот на овие инстинктивни активности, или поточно – да ги первертира нивните цели. Токму овие мали пореметувања се сметаат за први манифестации на културата, каде постоечкиот нагон е малку тргнат на страна од својата исконски зацртана биолошка цел и насочен во правец на некоја друга, којашто ние денес ја дефинираме као „културна цел“. И оваа нова – „первертирана“ цел, во крајна инстанца не може сосем да се издвои од природата, затоа што е повторно во служба на поквалитетен живот и поуспешен опстанок на родот хоминиди.

Примарната мотивација на трудот

Се покажува дека наспроти „здравиот разум“, примарната мотивација на материјалното производство, колку тоа и да звучи парадоксално, не е самиот продукт на тоа производство. Првите човекови трудови активности можат да се дефинираат како первертирани биолошки дејности кои се мотивирани потсвесно – од биолошките т.е. анималните нагони вградени во неговата потсвест. Всушност, тоа се форми на транспозиција на биолошката мотивација (либидо) од сферите на природата во сферите на културата.

Полова поделба на трудот

Вистинското оправдување за оваа поделба лежи токму во концептот на „накалемување“ на културните активности врз постојечката „гранка“ на биолошките нагони којашто е специфична за секој од половите. Всушност се работи за афинитетот на секој пол, кој може да се мери со степенот на интерференција на дадената културна дејност со концептот на некој од нагоните. Според тоа, може да се каже дека поделбата на трудовите активности според половите, можела да функционира не поради подобрите способности на едниот од половите да ја реализира дадената дејност, туку поради поголемиот степен на интерференција со неа – поголемиот афинитет, мотивација, сатисфакција со дадената дејност. Мажот бил ловец во поголем интензитет затоа што за време на таа активност бил во „својот елемент“ и при тоа среќен и задоволен, додека жената се остварувала себе си покрај огништето бидејќи тука нашла сатисфакција за своите силно програмирани биолошки нагони (врзани за раѓањето и одгледувањето на потомството).

Обред и работа

Речиси сите рани примери покажуваат дека „работата“ на архаичниот човек најпрво се одвивала во рамките на обредот, при што „производните операции“ немале карактер на целисходни активности од технолошкиот процес, туку карактер на магиски дејности чија смисла и логика функционирала само и единствено во рамките на митскиот и религискиот систем. Поради тоа и продуктот на обредот (она што потоа ќе стане „работа“ т.е. „производство“) се вреднувал и определувал во рамките на тие системи. Како примери можат да се земат следните феномени: – лов; – земјоделие; – подготовка на храна; – добивање оган; – сад за готвење; – печка; – тркало.

Утилитарниот ефект како нуспродукт на обредот

Со долготрајно практикување, речиси неосетно, во наведените обредни постапки се појавиле некакви мали и сосем занемарливи нуспродукти: утилитарниот ефект, материјалниот производ и телесната придобивка. Со време, човекот ги забележал и започнал постепено да ги користи, сé уште не менувајќи го религискиот контекст на целата постапка. Но, овие нуспродукти, малку по малку ќе доведат до промена на некогашниот баланс, така што ќе станат основна цел и мотив на спомнатите дејности, на сметка на што, обредните т.е. религиските аспекти ќе паднат во втор план, па дури постепено и сосем ќе исчезнат.

Тркало

Првите тркала, односно првите коли или кочии служеле исклучиво за обредни церемонии во кои разни фетиши (на пример симболи на сонцето) се превезувале од едно место на друго, за во одредени преломни календарски моменти да му се даде „поттик“ на сонцето и тоа, така правилно да се движи по небескиот свод. На луѓето не им паѓало на памет дека со овие колички можат да превезуваат и одредени обични предмети. Затоа уште долго, време товарот го носеле на грб, го буткале или го влечеле по земја.

Произвотствени дејности како форми на транспозиција на либидото

- Лов

- Земјоделство

- Подготовка на храна

- Изработка на орудија

- Добивање оган

- Металургија

Богомилство

Манихејство

… во изработка …

Н. Чаусидис, Споменикот на културата и посетителот – анализа на контактот, типови на комуникација, // Културата и туристичката понуда (зборник од меѓународниот симпозиум), Охрид, 1996, 221 – 230.

Н. Чаусидис, Метафизички аспекти музеја (Митска и магијска база музеологије) // О редефинисању појма етнографског музејског предмета: зборник радова (Стручни скуп Етнолошке секције Музејског друштва Србије. Крушевац 9 – 10 новембар 2006), Крушевац: Народни музеј, 2007, 9 – 16.

N. Čausidis, Metafizički aspekti muzeja (mitska i magijska baza muzeologije) // L. Gavrilović, M. Stojanović, Muzeji u Srbiji: započeto putovanje, Beograd: Muzejsko društvo Srbije, 2008, 9 – 21.

Куќа на Уранија (1, 2)